काठमाडौं । होर्मुज जलमार्ग बन्द भई विश्वव्यापी तेल संकट गहिरिँदै गएको अवस्थामा इरानले अब रेड सी समेत अवरुद्ध गर्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। इरानले रेड सीको प्रवेशद्वार मानिने बाब अल–मन्देब स्ट्रेट बन्द गर्ने संकेत गरेको हो।

होर्मुज जलमार्गबाट विश्वको कुल तेल आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत तथा रेड सीमार्ग हुँदै १०–१२ प्रतिशत तेल ओसारपसार हुने गर्छ। यी दुवै मार्ग अवरुद्ध भए विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्ति गम्भीर संकटमा पर्ने आकलन गरिएको छ।

इरानले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई लक्षित गर्दै चेतावनी दिएको छ कि यदि अमेरिकाले इरानी भूभाग वा टापुहरूमा हस्तक्षेप वा कब्जा गर्ने प्रयास गरेमा बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा पनि नियन्त्रण स्थापित गरिनेछ।

इरानको अर्ध–सरकारी समाचार संस्था तस्निम समाचार एजेन्सीका अनुसार, यमनस्थित इरान समर्थित हुती विद्रोहीमार्फत उक्त जलमार्गमा जहाजहरूमाथि आक्रमण सुरु गर्न सकिने संकेत दिइएको छ। इरानले आफ्नो सीमाभन्दा बाहिरका रणनीतिक क्षेत्रमा समेत प्रभाव पार्ने क्षमता रहेको दाबी गरेको छ।

बाब अल–मन्देब किन महत्त्वपूर्ण छ ?

यो जलमार्ग जिबुटी र यमनबीच अवस्थित छ, जसले रेड सीलाई गल्फ अफ एडेन हुँदै अरब सागरसँग जोड्छ। यो मार्ग युरोप, एसिया र मध्यपूर्वबीचको व्यापार तथा तेल ढुवानीका लागि सबैभन्दा छोटो र महत्त्वपूर्ण मार्गमध्ये एक हो।

यदि यो मार्ग बन्द भयो भने जहाजहरू अफ्रिकाको केप अफ गुड होप घुमेर जानुपर्ने हुन्छ, जसले समय र लागत दुवै उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ।

इरानी संसदका सभामुख मोहम्मद बाकर कालिबाफले छिमेकी देशहरूले इरानविरुद्ध सहयोग गरे त्यस्ता देशमाथि पनि आक्रमण गरिने चेतावनी दिएका छन्। ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ सुरु भएपछि इरानले खाडी क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य आधारहरू लक्षित गर्दै गतिविधि तीव्र बनाएको जनाएको छ।

पश्चिमा राष्ट्रहरूले होर्मुजलाई सुरक्षित बनाउने प्रयास गरिरहेका भए पनि स्थिति पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन। हुती समूहका आक्रमणहरू रोक्न अर्बौं डलर खर्च गरिए पनि पूर्ण सुरक्षा सुनिश्चित हुन सकेको छैन।

होर्मुज क्षेत्रमा इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोरसँग अत्याधुनिक ब्यालिस्टिक मिसाइल, सशस्त्र ड्रोन, समुद्री माइन तथा तीव्र गतिका आक्रमणकारी डुंगाहरू रहेको बताइएको छ। विज्ञहरूका अनुसार, होर्मुजको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु रेड सीको तुलनामा धेरै जटिल र चुनौतीपूर्ण छ।

विश्वव्यापी प्रभाव र संयुक्त राष्ट्रको चिन्ता

होर्मुज संकटका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य आकासिएको छ, जसले इन्धन, खाद्यान्न र यातायात खर्चमा व्यापक वृद्धि गराएको छ। संयुक्त राष्ट्रका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले न्यूयोर्कमा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा चेतावनी दिँदै भने, “विश्व ठूलो द्वन्द्वतर्फ उन्मुख भइरहेको छ, अब कूटनीतिक समाधान खोज्ने समय आएको छ।”

हाल विश्वको ध्यान होर्मुज र बाब अल–मन्देबजस्ता रणनीतिक समुद्री मार्गहरूमा केन्द्रित छ। यी मार्गहरूको सुरक्षा अब केवल सैन्य विषय नभई विश्वव्यापी आर्थिक स्थिरताको प्रमुख आधार बनेको छ।

संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदमा होर्मुज जलमार्गलाई सुरक्षित बनाउने विषयमा गहन छलफल भइरहेको छ। केही राष्ट्रहरूले कडा सैन्य कदमको पक्ष लिएका छन् भने अमेरिका र उसका सहयोगीहरू सतर्क रूपमा अगाडि बढिरहेका छन्।

विज्ञहरूका अनुसार, होर्मुजमा सुरक्षित आवागमन पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुन अझै केही महिना लाग्न सक्छ। यसका लागि सैन्य एस्कर्ट, समुद्री माइन सफाइ तथा हवाई निगरानी आवश्यक हुनेछ। तर, ड्रोन र मिसाइलजस्ता अप्रत्याशित आक्रमणको जोखिम भने कायम रहनेछ।

मार्च २०२६ सम्म आइपुग्दा कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १२६ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ भने यस मार्गबाट हुने ढुवानीमा करिब ९५ प्रतिशत गिरावट आएको अनुमान गरिएको छ।